RockRrëmujë 11 - Mustaqe Amerikanolatine

Ndërsa mendoja variacione temash për RockRrëmujë, i dhashë vetes lirinë e asocimeve dhe çudive që lidhin muzikën rock, me letërsinë. Besoj se asocimet janë aty fshehur. Dhe ndërsa krenohem se flas të dy gjuhët, të muzikës dhe letërsisë, zbulova në rravgim e sipër se ka krijesa që thonë të njejtën gjë në këto dy gjuhë të ndryshme. Ndaj ky shkrim është për dy nga këta demiurgë krijimi.

Të dy me mustaqe të zeza. Të dy ezmerë. Të dy kaçurelë. Të dy me gjuhën e mëmës, spanjishten. Të dy mahnisin botën. Të dy janë shamanë, thërrasin shpirtërat, i endin lart e poshtë nëpër botë plot ngjyra, në udhëtime për së brendshmi, të dy kështu shërojnë. Të dy janë magjikë. Njeri luan gishtat mbi gjashtë tela, tjetri mbi shkronjat e makinës së shkrimit a tastierës, për të prodhuar një botë ku gjithçka është e mundur. Njeri ka krijuar Samba pa Ti, tjetri Dashuri në Kohërat e Kolerës.

Të dy luajnë në rrafshe të luhatshme, në kufinjtë e mjegullt të mendjes; njeri ngacmon gruan e shokut, të një tjetër titani, Mario Vargas Llosas, tjetri predikon Zotin si predikues i së dielës nëpër kisha meksikane. Sigurisht, Marquez dhe Santana, e askush tjetër. Në mendjen time nuk mund të ekzistojë njeri pa tjetrin, si shprehje e të njëjtit shpirt amerikanolatin. Si mate me mustaqe. Si meskalinë me mustaqe. Si piramida inkase, kulte Maja, me mustaqe prej ari. Në xhungla mustaqesh të kreshpëruara ku rriten fëmijë të humbur, fshihen djaj të errët, pëshpëriten kode magjike, këngë fëmijërie kreole, breza të harruar, një kontinent i tërë me tërë fuqinë e tij të lashtë, magjinë e tij lagur nga dete, shtriga tribale, piratë të pamëshirshëm, droga woodstock-u, LSD, adhurim njerëzish që kercejnë me të njëjtin ritëm që buron nga rrëfimet e Marquez, me të njëjtën poezi që buron nga kitara e Santanës. Carlos dhe Gabriel. Askush deri më sot, nuk e ka bërë atë që ka arritur Santana në muzikë. Mjafton një notë, dhe kushdo njeri në botë, edhe njeriu më profan në muzikë, shqipton natyrshëm emrin e tij. Edhe kur nuk di të shqiptojë tituj, si: Black magic Woman, Smooth, Soul Sacrifice, Evil Ways, Europa, Jingo, Para los rumberos, jazz, soul, fusion, latin, ritme karaibesh, të tëra bashkë, njeriu profan do thotë menjëherë; Santana.

Askush deri më sot, nuk ka bërë atë që bëri Marquez; çdo njeri në botë, e di kush është babaxhani me fytyrë qejfliu, pijetar tavernash; thuajse çdo njeri në botë, e urren apo e dashuron, por ama e di çdo të thotë 100 vjet Vetmi, apo të dashurosh në Kohërat e Kolerës. apo të vdesësh nga një Vdekje e Paralajmëruar, apo të vijë Ora e Ligë. Apo të ndjekësh Gjurmët e gjakut të saj në dëborë. O të shohësh Sy qeni të kaltër. Dhe të dy bashkë flasin për Dashurinë e Demone të tjerë.
Marquez merr Nobel për letërsinë me fluoreshencën e tij. Santana është i vetmi njeri në historinë e muzikës që ka fituar 9 çmime Grammy me të njëjtin album, Supernatural. Gjithkush që ka dëgjuar Supernatural, është si të lexonte për herë të parë ose të dhjetë “Njëqind vjet vetmi”. Çdokush që ka lexuar realizmin magjik të Marquez, ka prekur në çdo faqe, tingullin e përzier nga karaibet në Afrikën mëmë të Santanës, duke shëtitur tregim më tregim, faqe më faqe, nga Jazz, Blues, Rythm and Blues, Rock, afrosound, Salsa, Cha Cha, Rumba, e çdo muzikë karaibike ose jo.

Marquez e lexon në biografinë e tij të papërfunduar; ka ëndërruar çdo ditë në të ri të tij, të ishte muzikant rruge. Të bridhte me kitarë në dorë, me ritmin afrolatin në gjak, e me femra që i kërcenin qark e në prehër. Marquez këndonte tavernë më tavernë e vallëzonte edhe nëpër rrugë. Pikërisht këto vallëzime i dhanë çmimin më të lartë njerëzor, Mercedesin, të dashurën grua të tij deri në vdekje, dhe çmimin më të lartë artistik, Nobelin në letërsi. Sepse, fati i tij e deshi të bënte muzikë me fjalë.
Santana nisi të luante kitarë që tetë vjeç, e që nga ajo ditë, nuk ka ndalur kurrë. Thellë midis Meksikës e Kolumbisë, ëndrrat e tyre u ndërthurën. Ndërsa njeri kërkonte fillin e shpirtërores, mendimit, cerebrales në muzikë, tjetri kërkonte muzikën në çdo fjalë që arriti të shkruante. Dy palë mustaqe, për dy virtuoso proliferues, që nuk ndalën artin e tyre çdo frymëmarrje. Të dy mustaqet u mbrujtën nga zjarri i Juan Rulfos meksikan, e ritmi i Kumbias Kolumbiane. E fati e deshi që në Shqipërinë e largët, së cilës i shkruajtën Mario Vargas Llosa e Pablo Neruda, të gjendej një shkrimtar që ndihet rockstar, e të shihte lidhjet e thella rropullare që mbanin lidhur Santanën dhe Marquez.

Të dy kanë bërë mrekullinë për ne. Të dy kanë bërë pisllëqe në jetë. Të dy e adhuronin femrën, pijen, muzikën, të bukurën, jetën.
Njeri prej tyre, vazhdon ende të jetojë e krijojë.
E kushedi pse, të dy mbanin mustaqe në fijet e të cilave lodronin buzëqeshje, nota, e histori.

RockRrëmujë 10 - Myshk dhe letërsi

 

Pakkush mbi tokë ka mbetur në ditët tona pa e ditur kush është Elon Musk. Pa dëgjuar të paktën një herë për të. Mbi ç’bën ky njeri. Ky njeri, me strukturë thjeshtësisht njerëzore, si të gjithë ne.

Pasi lexova librin biografik të gazetarit Ashlee Vance, një shkarkesë elektrike nga ajo me e forta, e llojit që prodhon Flash superheroin më goditi, dhe mbeta shumë muaj me vibrimin e dhimbshëm, e tmerrshëm, të njeriut që endet në jetën e tij, e rrotullohet mbi dy këmbët e veta pa bërë asgjë.

Biografia e Musk është një koktejl i superfortë me adrenalinë, futje ankthi, futurizëm, ëndrra me sy hapur, fantazi e shfrenuar, vizione, botë e çudirave ku gjithçka kthehet në realitet, vetëmëshirim personal (aspak i gabuar në llojin e tij) për faktin që ke lindur në Shqipëri. Dhe shtysa se mund të pushtosh botën. Por nga vendi i duhur. Ashtu si Filipi i tha Aleksandrit, biri im, kërko për vete një mbretëri tjetër, Maqedonia është shumë e vogël për ty. Dhe ja sot, në epokën tonë, një djalosh i talentuar që në fëmijëri, shpërngulet për të studiuar në Amerikë, duke e ditur se arena e zhvillimeve teknologjike është pikërisht Amerika. Ky djalë këmbëngul, sakrifikon dhe njeh suksesin. Krijon një aplikacion që do jetë themeli i reklamimit të bizneseve në google map. Mirë. Deri këtu, ecën paralel me mogulë milionerë të teknologjisë, shpikës si Steve Jobs dhe Bill Gates.

Por vizioni i tij nuk ndal te suksesi. Vizioni i tij shtyhet te ëndrra me sy hapur. Pasi bëhet milioner, gjithkush sheh të shijojë jetën. Elon Musk sheh të krijojë një bankv virtuale. E pasi krijon Paypal, ai nuk ndalet; Krijon një makinë elektrike, me autonomi të paimagjinuar deri atë moment, dhe me ndotjen me minimale, drejt të ardhmes dhe mbrojtjes klimatike. Krijon Tesla. Gjithçka në kërkesë të kohës. Zeitgeizt godet në shenjë. Por Musk nuk ndalet këtu. Ëndërron hapësirën. Themelon Spacex, krijon kapsulat e para low cost, raketat e para që kthehen në tokë, e gjithçka me një ëndërr të madhe; të themelojë një koloni njerëzore në Mars!!!

Musk më futi në dyshime të rënda. Një nga llojet e artit që unë kam pasur evokimin të shprehem që nga fëmijëria e deri më sot, puna ime, realiteti im i brendshëm, është letërsia. Në mënyrë natyrale unë kalëroj kalin e letërsisë. Por sa efektive është letërsia në kohën kur po jetojmë?
Ku na çon letërsia? Çfarë ofron letërsia? Si e ndryshon botën letërsia? Si prodhon letërsia të ardhura? Sa star është një shkrimtar? Sa diva është një shkrimtare? Sa dritë skene ka një poet apo poete? Sa influencë kanë në shoqëri? Jo në Shqipëri, sigurisht. Shoqëria jonë është shumë primitive, diçka e ngjashme me trogloditët, që sapo kanë dalë nga shpella janë përballur me instagramin. Jo në Shqipëri, por në Angli, Francë? Japoni, US, Rusi, Turqi, Iran?

Kush është fryma e kohës që po jetojmë? Si mundet ne, kalorësit e letërsisë, e këtij arti të lashtë që ende pa u shkruar lindi si rrëfim në muret e shpellave prehistorike, e ka mbijetuar deri sot, si mundet ne, të mbijetuarit, të konkurojmë me ritmet, shpejtësinë, pushtimin e furishëm që Elon Musk and friends i bëjnë botës?
Dhe pse më vjen thjesht dhe pikërisht Musk përballë letërsisë? Sepse bota e biznesit nuk përmban ëndrra. Bota e biznesit është e egër, e ashpër, arrogante, o fiton, o humb, e qëllimi është paraja dhe pushteti. Ndërsa Musk këtë botë e kthen kokakëmbas. Fiton para duke realizuar ëndrrat. Ëndërron, aty ku të tjerët tallen. Do mbjellësh patate në Mars e qeshnin miqtë dhe partnerët e biznesit. Guxon, aty ku të tjerët qeshin. Përmes këtyre fluturimeve, ai fiton pushtet. Letërsia dhe Elon Musk, ndeshin brirët sepse luajnë në të njëjtin terren. Në botën e shfrenuar e përrallore të fantazisë. Ndaj, më lind thellësisht një kompleks inferioriteti ndaj këtij njeriu të çuditshëm. Në të njëjtin terren, ne krijojmë, Elon Musk fluturon. Por janë dy gjëra që më ‘shpëtojnë nga mbytja’.

Ndërsa unë e përdor kompleksin e inferioritetit për t’u shtyrë edhe më përpara, edhe më larg, edhe më fort, e për të mos njohur kufizime (dhe shpresoj, jo vetëm unë por çdo shkrimtar që endet midis Epit të Gilgameshit dhe Marsit), Elon Musk, në fund të fundit, dërgoi në hapësirë për herë të parë me kapsulën e tij Dragon, Teslan e tij të parë, me sipër saj një libër të Isaac Asimov. Elon Musk është ai që është, ëndërron për hapësirën, do të jetojë në Mars, pikërisht sepse ka lexuar Asimovin dhe një mal me libra të tjerë. Të cilat kanë përgatitur mendjen e tij fantazioze jashtë skemave miliardere të biznesit.

Pra, çfarë e bën Elon Musk, këtë njeri si ne, me dy këmbë, dy duar, një zemër e një kokë, vetëm një kokë për habi, çfarë e bën këtë njeri të mbajë një, dy, tre biznese gjigande, t’i bëjë katër, pesë, të zhvillohet, të eksperimentojë, të ëndërrojë? Fantazia. E fantazia, kultivohet, fisnikërohet, krijon kanale logjike, analiza, maniera, sjellje, artikulacione të reja, që të bëjnë të arrish hapësira të reja mendimi, vetëm përmes leximit. Dhe jo leximit të çfarëdoshëm. Por leximit të letërsisë. Që femijë. Aty ku bërthama magjike e njeriut, ende e zjarrtë, ende pulsuese në sipërfaqe, e pambytur me halle punë e ambicie që e plakin, bërthama magjike e njeriut vibron me të njëjtin ritëm me zemrën magjike të krijimit të pastër abstragues, e me stilin e autorëve, me gjymtyrët e mendjeve të tyre.
Vetëm në sajë të këtij fuzioni prej energjie supersayan midis njeriut dhe letërsisë, midis fantazisë dhe mendjes, mund të ia dalë dikush të bëhet ElonMusk.
Ndaj, kështu vij në mendimin shpëtues, shterues, e të thjeshtë.
Nëse pafundësinë do ta reduktonim në Zot, e dyshimtë apo jo, letërsia është ky Zot, nga Toka në Mars, e më larg.

RockRrëmujë 9 - Për Marina Abramovic dhe heronjtë

 

Para pak ditësh lexova në një intervistë të poetes Rita Petro një nocion shumë të veçantë; ne si shoqëri dhe kulturë na mungojnë etërit shpirtërorë.
Krejt e vërtetë, sidomos në kushtet e sotme, të tollovisë së vlerave, rendjes pas vlerave të lira, dhe mbi të gjitha, të vlerave të shitura, nga shumica e atyre që u jepet mundësia të përcaktojnë sistemet e vlerave, sidomos në art.

Mbi të gjitha, nga një brez që ka jetuar me dy këmbet hapur, njërën në një sistem, e këmbën tjetër ne këtë të sotmin, brezi mbi 50 vjeç që ka absorbuar pisllëkun e një epoke devijante, dhe ka notuar në pisllëkun e kësaj epokës tjetër, duke ardhur sot, në ditët tona me ngarkesë të tillë radioaktive, nga e cila nuk shkëputen dot më.
Por Shqiperia nuk është e vetmja nënë që ha bijtë e saj më të mirë. Në lexime e sipër, mëson qe është një fenomen ballkanik. Marina Abramovic është një bijë e Serbisë, e anatemuar, e refuzuar, e luftuar, nga vendi i saj.
Dhe sot, kur kërkon informacion për Abramovic, çdo serb dhe mëma Serbi ekzaltohen kur në rreshta del, M.A. serbian artist. Po, patjetër, në Ballkan duhet të jesh Zeus, të vrasësh atin tënd, dheun tënd, çimkat që duan të të hanë, të shkëputesh, të fluturosh larg, e pastaj ballkanasit legjendarë, pasi nuk të gllabëruan, të të adhurojnë. Në 1997, M.A. iu refuzua pjesëmarrja në Bienalen e Venezias në emër të shtetit serb. Sidoqoftë, ajo mori pjesë në festival, si artiste ndërkombëtare, duke fituar kështu Biennalen e Venecias me pjesën e saj art -performancë, Balkan Baroque.
Sidoqoftë, kjo është pjesa e parë e asaj që dua të them për Abramovic dhe Ballkanin mbarë. E pjesa e parë e këtij shkrimi është veç një skërmitje ballkanase e imja.
Marina Abramovic, pak ditë më parë u shpall laureate e Princess of Asturias për artet. Kjo gjë më ngacmoi të përfundoja këtë shkrim në nder të saj, të nisur prej kohësh.
Kur isha i vogël, deri në goxha moshë, idhujt e mi ishin heronj, mitikë, luftëtarë, gjeneralë, e sigurisht më i madhi i tyre, Aleksandri i madh, e patjetër, gjenia e Napoleonit, Cezarit, Atiles, e plot njerëz të mëdhenj për nga përmasat e botëndryshimit. Aleksandri ishte ura e kalimit, nga komandanti hyjnor në rockstarin e parë që njeh historia, për nga mënyra impulsive, emotive, si zhvilloi fushatat e tij e si pushtoi botën, e si vdiq në fund.
Më pas, në adoleshencë e tutje, transformimi i idhujve e prijësve të mi shpirtërorë, erdhi drejt artistëve, rockut, muzikantëve të çmendur, rockstareve që hidhen në turmë, gjithçka impuls, gjithçka energji, shthurje, rrëmujë, turma gjigande njerëzish, dhe përjetësi.
Sidoqoftë, në çdo rast kishte një gap midis idhujve të parë dhe atyre të dytë. Të parët ishin njerëz që drejtonin fatet e botës, përmes guximit të pastër. Luftëtarë, që luanin me vdekjen, e tyre, dhe të ushtrive, njerëz që ndryshonin botën ose fitonin duke shkelur guximshëm mbi vdekjen. Te dytët, ishin frymëzues, çlironin adrenalinë, dhe gjithashtu luanin me vdekjen, por vetëm me jetën e tyre në lojë. Heroi humbi kuptimin në përshkallëzimin nga Aleksandri te Morrisoni, (kupto nocionet).
Dhe gjithmonë më ka stepur e trembur ky gap, për mënyrën si kam parë artistët. Derisa në botën time erdhi Marina.
Marina ndërsa rrinte, një ditë të bukur me qiell te pastër, shtrirë në bar dhe shihte retë, pa të kalonin avionë ushtarakë që lëshonin tym ngjyrues duke bërë forma në qiell. Dhe menjëherë shkon në bazën e aviacionit dhe kërkon disa avionë ushtarakë për të bërë një pikturë tre dimensionale.
Sigurisht e morën për të çmendur, dhe këtu ka fillesën gjenia dhe çmenduria krijuese e saj, që ndryshoi botën më pas. Marina vendosi që piktura në dy dimensione i rrinte ngushtë, dhe nisi të eksperimentonte me shfaqe. Duke përdorur gjithçka. Dhe kjo rrugë e pafundme, e shtyu thellë e më thellë drejt vetes, e larg e më larg drejt zbulimit të fushave artistike për t’u shprehur.
Dhe këtu vijmë në pikën lidhëse midis artit dhe heronjve. Marina, vuri në shërbim trupin e saj, dhe vetë jetën e saj në krijimin e shfaqeve të art performance, duke luajtur me fillin e hollë të ruletës ruse me vdekjen, për të gjetur atë pikën e fshehtë, sekrete, të të krijuarit art sublim. Kështu, M. A. rri pa ngrenë, pa pirë, luan me shigjeta e harqe, me armë të mbushura, me udhëtime në kushte ekstreme, me lojëra të tejzgjatura durimi e përqendrimi, jeton në rrugë, i dedikohet artit të saj deri në – pa bukë, pa të ardhura, pa të ardhme. Si në këngën e Bojken Lakos, guxo të rebelosh kur askush s’të shikon, M. A. bëri një hedhje ne humnerë, edhe kur askush nuk e njihte, edhe kur askush nuk shikonte, duke u dorëzuar totalisht në impuls artistik, deri në vetëmohim, duke represuar dhe impulsin e të bërit nënë, deri emocionet ndaj familjes së saj. Njeriu- Art. Rreziqet, guximi, të shkelurit aty ku s’kishte shkelur kush më parë, bënë që M. A. të shfaqej si pushtuesja e parë artistike, si heroina e pandalshme, frymëzuese për miliona e miliona njerëz në botë.  Marina, pushtuesja e jetës përmes artit. Art performance. Një perëndeshë e guximit dhe krijimit. Me zë, me gjak, me frymë, me djersë, me lot, dhe me forcë. Me forcën e mendjes dhe zemrës së saj të guximshme.
Marina është një autoritet shpirtëror përtej estabilishmentit. Sepse, pasi ti çertifikohesh, nuk guxon më, sepse zë vend. Ndërsa M. A. nuk zë kurrë vend, sepse rreziku është burimi i autoritetit të saj.
Për të tërë ata që nuk e kanë idenë për se po flas, kur flas për Abramovic, mjafton të klikojnë shfaqet e saj dhe në shkretëtirën artistike që na rrethon, në humbëtirën mjegullore të mungesës së shamanëve shpirtërorë, do zbulojnë artisten hero. Të padiskutueshmen. E mbase, brenda jush do lindin farat e guximit dhe heroizmit. Dhe artit.